"The Age-of-the-Earth Debate" sciam 
August 1989 ...
http://es.ucsc.edu/~rcoe/eart206/Badash_AgeEarthDebate_SciAmer89.pdf

 

 

 

 

 

 

PM/ "....(Er is inderdaad bij een "wetenschappelijke schatting " een foutenmarge aanwezig )
Dergelijke schattingen zijn nauwkeurig genoeg..
Ik schat dat jij ergens tussen de 1 meter 40 en 2 meter 20 hoog bent.. Dat is maar een schatting, er is een foutenmarge...
Maar om nu aan te nemen dat het maar een schatting is en te stellen dat 4 millimeter dus ook een (valabele /alternatieve )optie kan zijn....?

 

tijd en dateringen

 

zie ook :

 

 

 

Bij veel ouderdomsbepalingen wordt gekeken naar radio-actieve isotopen.
http://nl.wikipedia.org/wiki/Radioisotoop
 
Dit zijn stoffen die uit zichzelf veranderen in andere stoffen.
We noemen dat radio-activiteit.
Zo verandert de stof uranium  langzaam aan, en via een groot aantal tussen stappen,( onder meer thorium)in uiteindelijk isotopen  van lood.

 

 

---

http://www.gly.fsu.edu/~osmond/poster1.html

 

SECTION 1. Poster One.

URANIUM SERIES DECAY SCHEME

What is disequilibrium? How does it come about?  
   

²³⁸U and ²³⁵U decay schemes. There are three long-lived (>10³ years) alphagenic daughters of ²³⁸U and one of ²³⁵U. The ²³²Th decay chain has none. At equilibrium every daughter is emitting alpha particles at the same rate as its parent, and the activity ratio (AR) of any daughter-parent pair, or daughter-grandparent pair, equals 1.  However, only the parent U has appreciable mass; for example, the atomic ratio of ²²⁶Ra to ²³⁸U at equilibrium is roughly 1 to 3 million. Chemical or physical removal of a daughter nuclide, e.g., ²³⁰Th, from the phase location of the parent ²³⁸U disrupts the equilibrium relationship twice: ²³⁰Th/²³⁸U < 1.0 in the donor phase, and ²³⁰Th/²³⁸U > 1.0 in the receptor phase. (The relative disequilibrium values of ²³¹Pa/²³⁵U can be compared directly with those of the ²³⁸U-series daughters because the activity ratio, as well as the atomic ratio, of ²³⁸U relative to ²³⁵U is everywhere constant.)

 

zie over  U235

http://www.wetenschapsforum.nl/index.php?showtopic=110160

 

---

http://nl.wikipedia.org/wiki/Uranium http://nl.wikipedia.org/wiki/
Thorium ; Aan de hand van de uranium-thorium concentratie is de ouderdom van fossielen te bepalen.
http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/dating/uranium_dating.html  

Die veranderingssnelheid wordt altijd omschreven als 'de halfwaardetijd'.

De halfwaardetijd van uranium is ontzettend lang: 4,5 miljard jaar (dat is dus 4.500.000.000 jaar).

 

Stel je hebt nu 1 kilo pure uranium. Wacht je 4.5 miljard jaar dan heb je nog maar 0.5 kilo uranium.

 

Wacht je weer 4.5 miljard jaar dan heb je nog maar
0.25 kilo uranium, enzovoorts.

Elke 4.5 miljard jaar halveert je hoeveelheid uranium en krijg je daar lood voor in de plaats.

 

Stel, je hebt een steen met daarin 0.5 gram uranium en bij dat uranium zit ook 0.5 gram lood.
Aan de manier waarop dat lood bij dat uranium zit kun je zien dat het lood afkomstig moet zijn van het uranium.
Hoe oud is nu die steen? Precies! 4.5 miljard jaar!
Aan de verhouding uranium:lood kun je dus zien hoe lang geleden een steen gestold is. 

 

 

De methode waarbij de ouderdom van de aarde en de maan zijn gemeten is gebaseerd op het radioactief verval van Kalium naar Argon en
Uranium naar lood. 
Na 1 halveringstijd is de moederstof (Bijvoorbeeld Kalium) voor 50 % omgezet in Argon (dochterproduct).

Door de verhouding moeder/dochter te meten en aan te nemen dat bij het ontstaan van het gesteente er alleen moeder aanwezig was kan men een
ouderdom voor  het gesteente berekenen.  

 

---

 

De kalium-argon methode is een dateringsmethode op basis van radio-actief verval, die geschikt om de ouderdom van gesteenten te bepalen.

Als gesteente smelt, verdampt alle daarin aanwezige edelgas Argon 40. Kalium, dat een zeer veel voorkomend element is, blijft in het gesteente achter. Een deel (ongeveer een tienduizendste hiervan bestaat uit het radioactieve isotoop Kalium-40, dat in de loop der tijd vervalt tot Argon 40. Dit edelgas kan echter niet ontsnappen omdat het in het gesteente zit opgesloten. Doordat men weet dat de halfwaardetijd van Kalium 40 1,25 miljoen jaar bedraagt, kan men aan de verhouding Kalium 40/Argon 40 de ouderdom van het gesteente bepalen.

---

De kalium-argon methode is geschikt om de ouderdom van (stollings)gesteenten tussen 100.000 jaar en 4,3 miljard jaar te bepalen

De oudste stenen op Aarde zijn 3,8 miljard jaar oud.
Toch is de Aarde zelf waarschijnlijk ouder.

Die stenen zijn dus na het ontstaan van de Aarde nog een keer gesmolten geweest (hetgeen natuurlijk niet onwaarschijnlijk is, want de Aarde is een hele
actieve vulkanische planeet).

Waarom denken we dat?

--->Ten eerste omdat veel meteorieten (stenen uit de ruimte) die we vinden een oudere leeftijd hebben, namelijk 4,6 miljard jaar.
---->Ook de Zon is 4.6 miljard jaar oud (de leeftijd van de Zon is te berekenen aan de hand z'n samenstelling).
---->Men neemt tegenwoordig aan dat het hele zonnestelsel ongeveer gelijktijdig is ontstaan; 4,6 miljard jaar geleden dus.
---->Het heelal is overigens ongeveer drie keer zo oud.

Een tweede reden dat we aannemen dat de Aarde ouder moet zijn dan de oudste stenen, is dat in die oudste stenen al sporen van levensvormen te zien zijn.

Kortom, 3,8 miljard jaar geleden was er al, heel primitief, leven op Aarde

. Het zou een beetje gek zijn als het leven er eerder was dan de Aarde zelf.

 

 

 

 

CHARLES LYELL
In 1830 kwam een goed onderbouwde theorie over de ouderdom van de aarde van Charles Lyell.

Bij Lyell is het actualisme heel belangrijk. Dat gaat ervan uit dat de structuur van de verschillende gesteentes is ontstaan door dezelfde krachten die ook nu nog werken: je kunt iets over het verleden te weten komen door te kijken naar het heden.

 

Met het actualisme als leidraad kwam  Lyell tot een ouderdom van de aarde van ( minstens )  honderden miljoenen jaren!

 

De beweringen van  Lyell waren heel belangrijk als opstap naar de evolutietheorie van Darwin.

 

In Darwins tijd waren er veel geleerden die dachten aan
evolutie. Zowel de ouderdom van de aardlagen als de vondsten van allerlei fossielen speelden  daarbij een doorslaggevende  rol ....

Tot de meest fascinerende ontwikkelingen binnen de geologie behoren die waarmee het mogelijk werd om gebeurtenissen te dateren.

Het is immers vrijwel onmogelijk om een goed beeld te krijgen van de aardgeschiedenis als geheel als je niet weet of bijv. de opheffing van de Ardennen
plaatsvond voor of na de ijstijd waarin een deel van Nederland met een dikke ijskap werd bedekt.

 

De mogelijkheden om te dateren waren aanvankelijk alleen relatief: je kon vaststellen of een bepaald gesteente op een bepaalde plaats jonger of ouder was dan een nabij gesteente.

 En toen eenmaal was vastgesteld dat bepaalde fossielen steeds in dezelfde volgorde in boven elkaar liggende pakketten voorkomen, kon je soms zelfs de relatieve ouderdom van gesteenten in verschillende gebieden vaststellen. Maar dat bleef behelpen.

 

Een grote doorbraak vond plaats toen de methode van

radiometrische ouderdomsbepalingen werd ontwikkeld.

 

Die is gebaseerd op het feit dat radioactieve elementen van aard kunnen veranderen, en dat ze dat doen volgens een vast schema. Met die kennis werd het mogelijk om voor veel gesteentepakketten, ook al dankzij een steeds verder gaande ontwikkeling van de dateringsmethoden, de absolute ouderdom vast te stellen.

 

 

 

Zo weten we nu dat de aarde zo’n 4,7 miljard geleden is ontstaan, dat

 

En dat is uiteraard maar een minieme fractie van de kennis die we inmiddels over de ontwikkelingsgeschiedenis van de aarde hebben opgedaan. Net als bij veel andere wetenschappen neemt de snelheid waarmee onze kennis vermeerdert bovendien steeds sneller toe, en komen we steeds meer details aan de weet die tegelijk bewijzen dat ons aanvankelijk vrij simpele beeld van de ontwikkelingsgeschiedenis onjuist is: talrijke processen speelden voortdurend gelijktijdig en beïnvloedden elkaar, zoals dat ook in de menselijke maatschappij het geval is.

 

 

Tegenwoordige  basis van geologische ouderdomsbepalingen ;

 

Berust op 2 principes:
- principe superpositie
- principe ontwikkeling levende organismen(gidsfossielen)

 

Absolute ouderdom
Meting natuurlijke radio-actieve desintegratie

 

 

zie verder dokument  ---->

 

Er zijn relatieve dateringen, die enkel zeggen dit is ouder dan dit, da's met die aardlagen,

Maar er zijn er ook absolute:
De meeste werken met radioactief verval en vaak kunnen we op meerdere radioactieve vervallen te gelijk testen zodat we eigenlijk wel vrij zeker kunnen zijn  van de bekomen data

 

De meest gebruikte radiometrische methodes zijn

 

de eerste drie komen vaak samen voor, dat geeft dus al twee controlemiddelen.

 

Ik zou graag eens willen weten onder welke omstandigheden radioactief verval zoveel sneller gaat, dat bv een halveringstijd van 4,5Ga 6000jaar wordt en dat de controles ook danig versnellen dat ze toch ongeveer dezelfde datum geven?
da's extreem en absoluut onmogelijk dunkt mij.

 

Nu zijn er ook nog andere absolute dateringsmethoden.

 

---> De fissiesporenmethode:

als in een mineraal 238U splijt dan laat het een spoor achter, hoe meer van die sporen, hoe ouder, deze sporen verdwenen wel bij verwarming van het mineraal, Bereik 50000 - enkele Ga, dit geeft trouwens ook controle op de

 

---> Dendrochronologie, jaarringen zijn niet altijd evendik, maar minder dik in magere jaren, in de zelfde streek (en dus ook omstandigheden) kunnen we zo
door overlappingen toch nog tot 9000 jaar terug gaan

ik heb bij absolute dateringen de varvenmethode (glaciale afzetting) en de
lichenometrie (op basis van korstmossen) omdat die nogal moeilijk uit te leggen zijn vooral die laatste.

 

 

Het dateren van gesteenten en organische restanten bestaan uit een enorm complex systeem van tellingen (boomringen, ijsringen, varves) radiometrische dateringen (tientallen methodes wo. C14), oude kronieken, de volgorde van de geologische kolom (oude sedimenten onderop), fossiele sortering en spreiding, kosmologische berekingen (elementen verhoudingen e.d.), waarnemingen aan natuurlijke nucleaire reactoren ( http://en.wikipedia.org/wiki/Natural_nuclear_fi... ), evolutionaire processen, geologische berekeningen aangaande sedimentering en verwering etc.. etc.. etc..

 

 

Een mooi voorbeeld van de robuustheid van dateringsmethodes is het onderzoek naar varves in het Japanse meer Suigetsu (H. Kitagawa, J. van der Plicht, zie http://www.accuracyingenesis.com/varves.html ).

 

Varves zijn ringen in de grond van de bodem van een meer.

Ieder moment van het jaar regent er spul naar beneden op de bodem. (Stof, zand, dode algen).

 Uiteraard hangt dit af van seizoenen.

 In de lente voeren de voedende beekjes meer sediment aan en vroeg in de winter sterven de algen massaal af. Als er weining verstoring optreedt krijg je dus laagjes die je kan tellen.

Als je een boring doet van de meerbodem krijg je dus die laagjes maar daar tussen vind je uiteraard ook ander spul waaronder takken en boomstammen.

 

Je hebt dus de volgende methodes om te dateren:

1. Je telt de laagjes
2. Je dateert het hout met C14 (donkere anaerobe koude omgeving!)
3. Je dateert het hout dendrochronologisch (ringen vergelijken)
4. Je dateert verstoringen aan de hand van de vermelding van aarbevingen in lokale kronieken)

 

Dit onderzoek ging tot 40000 jaar terug

.
Dat is dik 6 keer zo lang als de YEC- christenen denken dat het hele universum oud is!

 

 

 

 

(Lars B )
Dateermethodes en  geologie gaan  nauw samen

( als dat waar is , is het )
 " De doodsteek voor het Yec -creationisme "  (jurre )

 

Hoewel de kritiek van creationisten op dateermethoden die gebruik maken van radioactief verval volstrekt onterecht is, kan je ook zonder deze methoden  niet anders dan concluderen dat de aarde ouder is dan 6000-10000 jaar.

 

De aarde is minimaal:10.000 jaar: tellen van jaarringen bij oeroude bomen.

 

45.000 jaar: tellen van jaarlijkse sedimentlagen bij het Suigetsu meer in Japan.

 

 

110.000 jaar: tellen van jaarlijks afgezette ijslagen op Groenland

 

422.776 jaar: tellen van jaarlijkse ijsafzettingen op Antartica

 

( Thomas ) "

 

Naar ik meen is het een gezamelijke onderneming geweest van de USA, Rusland, Frankrijk en nog een aantal andere landen.

Ze hebben verschillende diepten genomen en daar telkens het aantal lagen gemeten.

 

6 metingen op 1934 m

 

136,758 jaar (Sowers)
141,804 jaar (Lorius)
137,725 jaar (Jouzel-1)
135,018 jaar (Jouzel-2)
140,243 jaar (Waelbroeck)
135,507 jaar (Petit)

 

5 metingen op 2082 m

 

164,433 jaar (Lorius)
155,785 jaar (Jouzel-1)
150,957 jaar (Jouzel-2)
152,239 jaar (Waelbroeck)
151,721 jaar (Petit)

 

4 metingen op 2757 m

 

261,787 jaar (Jouzel-1)
242,235 jaar (Jouzel-2)
243,004 jaar (Waelbroeck)
237,975 jaar (Petit)

 

1 meting op 3310 m

 

422,766 jaar (Petit)

Bovenstaande info samengevat uit: ftp://ftp.ngdc.noaa.gov/paleo/icecore/antarctica/vostok/vostok_time.txt

Verschillende onderzoekers zijn dus "zo zot" geweest de ijslagen te tellen  En zoals je ziet corresponderen de verschillende tellingen heel aardig met  elkaar.
( Thomas )

da's wat je mag verwachten, maar voor extrapolatie zijn de getallen te precies, manueel tellen dan maar, al zal dit digitaal ook wel kunnen, met een lichtsensor de afwisseling in donkere en lichte laagjes scannen, elk jaar komen er een donker en een licht laagje bij normaal gezien

 

 

567.700 jaar: tellen van jaarlijkse afzettingen van calciet bij Devil's Hole.

 

(Hieronder zijn de isotopen gegeven van elementen die op natuurlijke wijze ontstaan, en niet worden hernieuwd.
Daarachter staat de halfwaarde tijd (de tijd die nodig is zodat nog maar de helft van de oorspronkelijke hoeveelheid over is) en of deze stof op aarde  gevonden wordt. )

 

 

 

Als de aarde werkelijk 4.56 miljard jaar oud is dan verwachten we dat een aantal isotopen met relatief lage halfwaarde tijden niet meer op aarde zullen voorkomen. Immers, een stof met een halfwaarde tijd van een paar miljoen jaar zal na een paar miljard jaar volledig verdwenen zijn.

En wat blijkt,
alle isotopen met een halfwaarde tijd van onder de 16 miljoen jaar zien we nergens op aarde meer.
De aarde moet dus ook volgens deze data miljarden jaren oud zijn.

P.S.

 

 

---

http://www.gustavus.edu/oncampus/academics/geology/nobel_display/nobel_oldrocks.html

OLDEST ROCKS ON EARTH

 

Ancient rocks are exposed in several locations in North America and Greenland. The oldest rocks thus far recovered are the Acasta Gneisses from near Great Slave Lake. These highly metamorphosed rocks are dated at 4,030 Ma. More critical to our Story of Life are the ancient supracrustal rocks of Isua and Akilia, West Greenland, dated between 3,800 and 3,700 Ma.

The ‘supracrustal’ tag denotes that these metamorphosed rocks were originally deposited as sediments or volcanic flows in shallow water. Similar ancient gneisses are known from upriver in the Minnesota River Valley, near the towns of Morton and Montevideo.

The Isua and Akilia rocks have become chapter one in the Story of Life. Some researchers have claimed that the ratio of two isotopes of carbon—the common form with six neutrons and a less common form with seven neutrons—demonstrate that life processes were occurring in the ocean at the time the original rock was deposited. These claims have been disputed by others who claim that the carbon isotope ratio is better explained by deep Earth processes during the pressure cooking of the rocks.

The samples in this  display contain grey globules of metamorphosed carbon (graphite), the same material in pencil lead.

These seams that may or may not hold the clues for the earliest life recorded on planet Earth.

---

ABIOGENESIS

 

 

 

 

 

 

Sporen van oudste leven zijn niet terug te vinden

Op het eiland Akilia bij Groenland komen gesteenten voor van 3,85 miljard jaar oud, die sporen van leven zouden bevatten. Dat 'oudste' leven zou dan vele miljoenen jaren ouder zijn dan andere, soortgelijke sporen van leven op Groenland, en zelfs honderden miljoenen jaren ouder dan enig ander spoor van leven buiten Groenland. De sporen bestaan in feite uit insluitsels van koolstof in apatietkristallen, en hun organische oorsprong is door onderzoekers destijds geclaimd op basis van de daarvoor karakteristieke verhouding tussen de diverse koolstofisotopen.

De 3,85 miljard jaar oude rotsen op Akilia

Vanaf de eerste publicatie (1996) is dit 'oudste leven' met scepsis bezien. Zo werd in 1999 de juistheid van de datering in twijfel getrokken, en weer enkele jaren later (2002) werd de interpretatie van de koolstof als van organische oorsprong bestreden. Aan de oorspronkelijke gegevens werd echter niet getornd.

Tot nu, want op een geochemische conferentie die in juni in Kopenhagen werd gehouden, werd een presentatie gegeven door Aivo Lepland, een geoloog van de Geologische Dienst van Noorwegen. De mededeling van Lepland kwam als een schok: zij konden na vijf jaar pogen geen organische koolstof vinden in apatietkristallen die ze uit 15 monsters van dezelfde ontsluiting op Akilia hadden ge챦soleerd.

De 'aanval' op het oorspronkelijke werk komt niet van een buitenstaander alleen, want in het team van Lepland zat ook Gustaf Arrhenius, een geochemicus van het Scripps Instituut voor Oceanografie in La Jolla, die zowel van het oorspronkelijke artikel als van de nieuwe presentatie auteur is. Arrhenius verklaarde dat hij niet uitgesloten acht dat er in het geval van het oorspronkelijke onderzoek een verwisseling van monsters heeft plaatsgevonden; in jongere gesteenten van een nabije locatie komen namelijk wel organische koolstofinsluitsels in apatiet voor. Als mogelijke andere verklaring gaf hij dat het oorspronkelijke onderzoek een toevalstreffer is: er zou dan heel weinig apatiet met koolstof op de oorspronkelijk onderzochte locatie voorkomen, en de toen genomen monsters zouden juist zo’n uitzonderlijk voorkomen hebben bevat.

De oorspronkelijke analyse was uitgevoerd toen door een toenmalig assistent van Arrhenius, Steven Mojzsis, die ook op de conferentie in Kopenhagen aanwezig was. Hij zegt een mogelijke verwisseling van monsters sterk te betwijfelen. Lepland en Mojzsis zijn nu overeengekomen om de oorspronkelijke monsters voor verder onderzoek nader te verdelen, en om de oorspronkelijke locatie (en andere) samen te gaan bezoeken.

Referenties:

• Dalton, R., 2004. Fresh study questions oldest traces of life in Akilia rock. Nature 429, p. 688.

 

http://www.geo.uu.nl/ngv/geonieuws/geonieuwsnr.php?nummer=78

Weer nieuwe aanwijzingen voor zeer vroeg (3,8 miljard jaar) leven

Alweer tien jaar geleden werden voor het eerst aanwijzingen naar voren gebracht dat er al 3,8 miljard jaar geleden leven op aarde voorkwam, zo'n 400 miljoen jaar eerder dan de tot dan toe oudste bekende organische materialen.

Sindsdien is er een schier eindeloze stroom publicaties verschenen waarom het bij de meer dan 3 miljard jaar oude 'organische' restanten niet zou gaan om biogene overblijfselen; een vrijwel even grote stroom van publicaties meldde echter steeds nieuwe aanwijzingen voor zulk oud leven. Daartoe behoort onder meer een in juli gepubliceerd artikel dat opnieuw zeer sterke aanwijzingen bevat dat het tien jaar oude artikel juist is wat betreft het voorkomen van restanten van 3,8 miljard jaar oud leven, in gesteenten op het eiland Akilia, in het westen van Groenland.

Het eiland Akilia

De nieuwe publicatie, waaraan ook twee van de auteurs van het tien jaar geleden verschenen artikel meewerkten, rekent af met alle tot nu toe geuite kritiek. Die betrof vrijwel alle aspecten van enig belang: de chemische verbindingen die zijn aangetroffen (die niet van biogene oorsprong zouden zijn), de mineralen waarop het voorkomen van leven werd gebaseerd, de ontstaanswijze van de gesteenten waarin de organische restanten werden aangetroffen, en de ouderdom van die gesteenten.


Intrusief gesteente (dyke) op Akilia

Veel van de discussie van de afgelopen tien jaar vloeide voort uit het feit dat er van de geologie van Akilia weinig bekend was. Daarom hebben de onderzoekers nu eerst een gedetailleerde geologische kaart gemaakt voor het gebied waar het om draait. Uit die kaart bleek dat de oude biogene producten alleen voorkwamen in twee lagen. De ouderdom daarvan kon worden bepaald door de relatie met dateerbare intrusies. Die vormen een complex patroon, waarbij tal van intrusies zelf ook weer door jongere intrusies worden doorsneden, maar de nauwkeurige kartering - de onderzoekers spreken zelf van een nauwkeurigheid zoals van archeologen - leverde duidelijke resultaten op. Daarbij kwam vast te staan dat de lagen met de als organisch aangeduide verbindingen (iets) ouder dan 3,8 miljard jaar moeten zijn.


Het zeer oude gesteente op Akilia

Wat betreft dat organische karakter: de gesteenten hebben in de loop van de tijd zoveel meegemaakt (plooiingen, intrusies, etc.) dat het oorspronkelijke karakter uiteraard verloren is gegaan. Zelfs als dat niet het geval zou zijn geweest, zou het echter zijn gegaan om uiterst primitieve, microscopisch kleine (of nog kleinere) organismen die waarschijnlijk niet of nauwelijks te herkennen zouden zijn geweest. De organische oorsprong van de koolstofverbindingen die de onderzoekers aanmerken als van biogene oorsprong, ligt dan ook in de verhouding tussen de isotopen van koolstof-12 en koolstof-13 (ongeveer 100:1). Volgens de onderzoekers is de hoeveelheid C-13 ongeveer 3% groter dan te verklaren is bij een niet-organische herkomst; daarentegen is die juist wel goed verklaarbaar als het gaat om organisch materiaal.

Volgens sommige sceptici is een degelijke verhouding tussen koolstofisotopen ook zonder tussenkomst van levende organismen te verklaren, maar de hypotheses daaromtrent gaan uit van uiterst onwaarschijnlijke situaties. Bovendien zijn, ook in West-Groenland, recentelijk gelijke verhoudingen tussen koolstofisotopen aangetroffen in zeer oude apatietkristalllen (apatiet is een fosforhoudend mineraal dat onder meer voorkomt in botten en tanden), wat eveneens lijkt te wijzen op een organische oorsprong. Wordt ongetwijfeld vervolgd.

Referenties:

• Manning, C.E., Mojzsis, S.J. & Harrison, T.M., 2006. Geology, age and origin of supracrustal rocks at Akilia, West Greenland. American Journal of Science 306, p. 303-366.

Foto van de dyke welwillend ter beschikking gesteld door Stuart Wolpert, University of California, Los Angeles, CA (Verenigde Staten van Amerika); overige foto's: NASA.