Coalitievorming
De mens is een politiek dier, stelde Aristoteles.
Een andere wijsheid wil dat de hoogste kunst van politiek de juiste keuze van vriend en vijand is, en daarmee het vormen van coalities om rivalen uit te schakelen.
Maar Aristoteles had het mis:
politiek is bij uitstek iets wat in apenkolonies kan worden vastgesteld, inclusief coalitievorming.
In de eerste chimpanseekolonie die De Waal intensief bestudeerde, die van Burgers Dierenpark in Arnhem, zaten drie mannetjes: de oude en slimme Jeroen, de sterke Luit, en de jonge, onervaren Nikkie.
De 짬offici챘le쨩 leider was Nikkie, maar de lakens werden in feite uitgedeeld door Jeroen, hoewel die fysiek de zwakste van de drie was. Hoe speelde die dat klaar?
Jeroen was zich uitermate bewust van zijn afgenomen kracht en schoof daarom de zwakste van de twee jonge mannetjes naar voren. Samen vormden ze een coalitie tegen de sterkste. Als de coalitie haperde, en dat was regelmatig, viel de macht direct toe aan Luit, die de twee andere mannetjes dan de baas was. Jeroen was listig genoeg om die situatie te verduren tot Nikkie er genoeg van kreeg en Jeroen kwam smeken weer samen op te trekken.
Als ze dat deden, dan was Nikkie weer de koning. Maar Jeroen, als Nikkies Kingmaker, was achter de schermen de echte baas.
Precies zo'n coalitie ziet De Waal aan het hoofd van 's werelds machtigste staat
De Amerikaanse vice-president Cheney, een ervaren rot met een scherp gevoel voor zijn eigen beperkingen (of in De Waals omschrijving 짬een over the Hill-alfa-mannetje) schoof al lang voor de verkiezingen van 2000 een energiek, krachtig, maar politiek onervaren, minder sluw en daardoor afhankelijk mannetje naar voren: George W. Bush. Zoals bekend deelt Cheney in het Witte Huis achter de schermen de lakens uit.
Alfa-mannetje
In een apenkolonie is direct te zien welk mannetje de leider is: hij straalt autoriteit uit naar de apen om hem heen, die op hun beurt door hun lichaamstaal, beleefdheden en het geven van gunsten hun lagere positie be vestigen.
Mensenpolitiek staat als niet-fysiek te boek, maar De Waal ziet juist steeds dezelfde lichaamstaal terug die hij ook bij chimpansees ziet.
Dit fysiek communiceren van status vindt voortdurend plaats tussen politici, en is soms hooglijk geformaliseerd, zoals in Japan, of aan het hof van Lodewijk de Veertiende.
Het alfa-mannetje in menselijke politiek staat doorgaans te midden van mensen die lager in rang staan, vaak op een verhoging, en mensen komen naar h챕m toe en buigen het hoofd.
Lengte
Het buigen van het hoofd is een teken van onderdanigheid dat bij apen een stuk explicieter wordt gebruikt in het sociale verkeer dan bij mensen.
Een aap laar zijn onderdanigheid aan de leider zien door het hoofd bijna op de grond te laten zakken.
Hoewel het hoofd buigen in onze politiek slechts nog een spreekwoord is ___ al was het buigen of zich op de grond werpen voor vorsten tot voor kort heel normaal ___zijn veel machthebbers zich bijzonder bewust van hun lengte en hoogte verschil in het contact met anderen.
In navolging van Napoleon is de Italiaanse premier Berlusconi berucht gefrustreerd over zijn kleine postuur, dat in vergelijking met andere regeringsleiders inderdaad pover afsteekt
Berlusconi staat er dan ook om bekend dat hij in gezelschap met andere leiders altijd op zoek is naar een traptrede, bij staatsieportretten iets zoekt om op te staan, en schoenen met hoge hakken draagt.
Politici die in contact met een meerdere niet brutaal willen lijken, krommen vaak de rug of trekken hun nek in
Goedmaken
Een belangrijk aspect van sociale relaties is goedmaken, en De Waal heeft er veel onderzoek naar gedaan.
Mensen en mensapen zijn sociale dieren en voor het voortbestaan van samenlevingen is het essentieel dat ruzies effici챘nt en snel kunnen worden bijgelegd.
Mensen die ruziemaken __ dat is al bij kleuters wetenschappelijk vastgesteld __zoeken vervolgens elkaars nabijheid om het goed te kunnen maken. Het goedmaken gebeurt doorgaans door middel van aanraking.
Als het een kleine ruzie betreft is een klopje of hand genoeg, maar een heftige botsing vereist een omhelzing.
In mensen- zowel als apen politiek is het soms voor beide partijen belangrijk om publiekelijk te tonen dat een ruzie is bijgelegd. En hoe gaat dat beter dan met een omhelzing voor de camera's?
Dictators versus populisten
In een dictatuur is de heerschappij visueel duidelijker te herkennen dan in een democratie.
In een dictatuur wordt iemands macht bepaald door diens afstand tot de dictator.
Hoezeer figuurlijke en fysieke afstand hierbij samen vallen, wordt duidelijk op foto's van een dictator met zijn gevolg.
De Waal kwam in de chimpanseekolonies die hij bestudeerde twee soorten politieke ordening tegen: dictatuur en populisme.
Bij een dictatuur laat een apenleider zijn autoriteit van tijd tot tijd gelden. Een bekende methode is plotseling de groep in te stuiven, de eerste aap te grijpen die niet op tijd weg is en die een pak slaag te geven.
Of hij loopt letterlijk over iemand heen , weer zo'n handeling die bij ons nog als spreekwoord bestaat.
Bij een populistische leider gaat het er vriendelijker aan toe: door gunsten houdt hij een groep tevreden die groot genoeg is om hem tegen elke mogelijke rivaal of coalitie te beschermen en doorgaans is dat een meerderheid die steunt op de zwakkere groepsleden. Dat lijkt op onze democratie: de leider ontleent zijn autoriteit aan de meerderheid van zijn onderdanen.
Een 짬populistische쨩 leider houdt de zwakkeren in de groep tevreden met gunsten en beschermt hen tegen anderen. In ruil beschermt de groep hem tegen rivalen, want de zwakkeren hebben er baat bij dat hij niet door een 짬dictator쨩 opzij wordt gezet.
Een interessante observatie die De Waal maakt, is dat dictators in chimpanseekolonies doorgaans aan een gewelddadig einde komen: als zij worden afgezet, worden zij vaak ernstig verwond, soms door de hele groep in een orgie van geweld.
짬Het is beter om heerser te worden met steun van de mensen dan zonder쨩, citeert De Waal Machiavelli, en de Italiaanse denker had dat in de geschiedenis goed gezien.
Wie goed kijkt hoe het toegaat op een apenrots, leert hetzelfde.
Frans de Waal
De aap in ons: Waarom we zijn wie we zijn
)
)
)
Makaken nemen heel wat 'democratische' beslissingen. Dat hebben Franse onderzoekers van de onnderzoeksgroep CNRS vastgesteld bij twee groepen van deze apensoort in een Indonesisch park. De dieren werden vier maanden lang met camera's gevolgd. Het Britse vakblad New Scientist bericht in zijn jongste editie over het onderzoek.
)
